Η έννοια της εργασίας και η πράξη της υπάρχει από την αρχή της δημιουργίας των κοινωνιών του ανθρώπου, τα πράγματα ήταν απλά, με την ανατολή του ήλιου ξεκινούσε η δουλειά και τελείωνε με την ολοκλήρωση της εργασίας ή με την δύση για να συνεχιστεί την επόμενη ημέρα. Δεν υπήρχαν ωράρια και συνήθως η δουλειά βρισκόταν στον ίδιο χώρο που ο άνθρωπος ζούσε την υπόλοιπη ζωή του, δηλαδή στο σπίτι του.
Πλέον τα πράγματα έχουν εξελιχθεί, οι εργαζόμενοι διεκδίκησαν δικαιώματα και όρισαν συγκεκριμένες ώρες εργασίας ώστε να έχουν χρόνο να ζήσουν την υπόλοιπη ζωή τους, εργάζονται υπο οργανωμένες συνθήκες κατάλληλα δομημένες για έναν υπάλληλο (τις περισσότερες φορές).
Τα προβλήματα όμως δεν λύνονται πάντα, εξελίσσονται και πολλές φορές δημιουργούνται καινούρια. Στο παρόν οι παθογένειες στον εργασιακό χώρο δεν αφορούν τόσο εξωγενείς παράγοντες όπως την συνθήκη του καιρού, αλλά αφορούν κυρίως την ψυχολογική σύνθεση του εργαζομένου.
Το burn out, σε μετάφραση “επαγγελματική εξουθένωση”, αφορά την ψυχολογία του ανθρώπου που εργάζεται, το πως επηρεάζεται από τις συνθήκες εργασίας και τον αντίκτυπο που έχει στην προσωπική του απόδοση. Πιο συγκεκριμένα είναι μια κατάσταση σωματικής, συναισθηματικής και πνευματικής εξάντλησης που προκαλείται από παρατεταμένο εργασιακό στρες.
Δεν είναι απλώς κόπωση, αλλά μια σοβαρή κατάσταση που επηρεάζει την απόδοση και τη διάθεση. Στην Ελλάδα το ποσοστό των εργαζομένων που βιώνουν επαγγελματική εξουθένωση αποτελεί το 55% με την πιο έντονη παρουσία να υπάρχει στις γυναίκες το οποίο φτάνει στο 80%.
Το να νιώθει κανείς αυτού του είδους την εξουθένωση πλέον έχει γίνει κανονικότητα, είναι ένα βασικό χαρακτηριστικό της εργασιακής κουλτούρας του σύγχρονου Δυτικού πολιτισμού την οποία ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χαρακτηρίζει ως φαινόμενο.
Ο όρος χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά από τον Herbert Freudenberger τ0 1974 ο οποίος παρατήρησε ότι άνθρωποι που εργάζονταν έντονα σε απαιτητικά επαγγέλματα ιδιαίτερα σε χώρους φροντίδας και κοινωνικής προσφοράς εμφάνιζαν συναισθηματική εξάντληση, κούραση, κυνισμό, μειωμένη απόδοση και απώλεια κινήτρου.
Γιατί όμως συμβαίνει;
Υπάρχουν ποικίλοι παράγοντες οι οποίοι προκαλούν αυτή την εξάντληση οι πιο βασικοί είναι οι εργασιακοί δηλαδή ο υπερβολικός φόρτος εργασίας, η συνεχής πίεση, η έλλειψη ελέγχου, οι ασαφείς απαιτήσεις, το τοξικό περιβάλλον, η έλλειψη αναγνώρισης αλλά και η συνεχής διαθεσιμότητα.
Επίσης υπάρχουν και οι ψυχολογικοί παράγοντες όπως η τελειομανία, η υπερβολική ευθύνη, η ανάγκη επιβεβαίωσης και η δυσκολία στο να λέει κάποιος «όχι». Τέλος βλέπουμε στην λίστα και τους κοινωνικούς όπως έλλειψη υποστήριξης, απομόνωση, οικονομική πίεση, συνεχής ανταγωνισμός.
Οι 7 καταστάσεις που περνάει κάποιος για να φτάσει σε αυτό το σημείο
Στην κατάσταση αυτή όμως δεν φτάνει κάποιος σε μια μέρα, αποτελεί μια διαδικασία που οδηγεί σε αυτό το σημείο σταδιακά περνώντας μέσα από συγκεκριμένες καταστάσεις.
Η πρώτη είναι του υπερβολικού ενθουσιασμού στην οποία το άτομο αντικατοπτρίζεται από υψηλή ενέργεια, μεγάλο ενθουσιασμό και δημιουργικότητα για τη νέα δουλειά ή το νέο έργο τέτοιου είδους όμως ενθουσιασμός φέρνει την επίπτωση στον εργαζόμενο να αναλαμβάνει υπερβολικές ευθύνες και να πιέζει τον εαυτό του πέρα από τα όριά του, χωρίς να ξεκουράζεται νιώθει την ανάγκη να αποδείξει την αξία του και την αφοσίωση του.
Η δεύτερη φάση χαρακτηρίζεται από την υπερπροσπάθεια, δουλεύει χωρίς επαρκή ξεκούραση, θυσιάζει προσωπικό χρόνο και αισθάνεται ενοχές όταν χαλαρώνει κάτι που του προκαλεί την δυσκολία του να αποσυνδεθεί εμφανίζοντας συμπτώματα εργασιομανίας, συνεχής σκέψης για υποχρεώσεις και την αίσθηση ότι «δεν προλαβαίνει», έτσι ορίζει πως η αξία του εξαρτάται από την απόδοση του και μόνο. Το άτομο θεωρεί την κατάσταση αυτή προσωρινή αλλά αρχίζει και εφαρμόζεται γενικότερα στην καθημερινότητα του.
Η τρίτη φάση χαρακτηρίζεται από την παραμέληση προσωπικών αναγκών στην οποία ο εργαζόμενος θυσιάζει τον ύπνο, τη σωστή διατροφή, τη γυμναστική και τον χρόνο με φίλους με επίπτωση να θεωρεί την προσωπική του ζωή «πολυτέλεια» μπροστά στις επαγγελματικές υποχρεώσεις.
Η κατάσταση αυτή χαρακτηρίζεται έντονα από συνεχή κόπωση, απομάκρυνση από φίλους, την έλλειψη χρόνου για τον εαυτό του και την αίσθηση ότι δεν μπορεί να κάνει ένα διάλειμμα από όλο αυτό. Το άτομο χάνει σταδιακά την ισορροπία μεταξύ παραγωγικότητας, προσωπικής ζωής και ταυτότητας
Στο νούμερο τέσσερα βλέπουμε την έναρξη του χρόνιου στρες στην οποία φάση το άγχος δεν υποχωρεί πλέον τα Σαββατοκύριακα ή τις ημέρες άδειας, παρατηρούνται τα πρώτα σωματικά σημάδια όπως νευρικότητα, αϋπνία, πονοκέφαλοι, εκνευρισμός, δυσκολία συγκέντρωσης και άγχος τα οποία είναι πολύ πιθανό να αγνοήσει με τον οργανισμό του να βρίσκεται συνεχώς σε ένταση, με υπερδιέγερση και σε έντονη ψυχική επιφυλακή με αποτέλεσμα το νευρικό του σύστημα να δυσκολεύεται να επανέλθει σε μια φυσιολογική κατάσταση ηρεμίας.
Η φάση πέντε του φαινομένου burn out αποτελεί η εξάντληση. Ο εργαζόμενος ξυπνάει ήδη κουρασμένος, νιώθοντας ότι οι μπαταρίες του είναι μόνιμα στο μηδέν. Η παγίδα; Η παραγωγικότητά του πέφτει, με αποτέλεσμα να προσπαθεί ακόμα περισσότερο, ανακυκλώνοντας την κούραση.
Ο εργαζόμενος νιώθει ψυχικά άδειος συνεχώς εξαντλημένος και κυριότερα χωρίς κίνητρο. Δεν νιώθει ικανός να διεκπαιρεώσει τις υποχρεώσεις του και ακόμα και η πιο μικρή δραστηριότητα του φαίνεται “βουνό”. Συνήθως τον καταλύουν σκέψεις όπως «δεν αντέχω άλλο», «δεν έχω ενέργεια ούτε για απλά πράγματα», «λειτουργώ μηχανικά» βάζοντας στον σε μια κατάσταση απελπισίας.
Η αποστασιοποίηση αποτελεί το νούμερο έξι της λίστας. Εδώ βλέπουμε το άτομο/εργαζόμενο να έχει αναπτύσσει έναν έντονο κυνισμό, μια όχι και τόσο αδικαιολόγητη απάθεια και άμυνα απέναντι στη δουλειά και τους συναδέλφους του. Νιώθει αποκομμένος από το αντικείμενό του και λειτουργεί αποκλειστικά στον «αυτόματο πιλότο» κάνοντας πράγματα σαν ρομπότ.
Ο λόγος; Το άτομο προσπαθεί να προστατευτεί ψυχολογικά έτσι αρχίζει να απομακρύνεται συναισθηματικά. Αρχίζει να νιώθει ότι η εργασία και οι υποχρεώσεις του δεν έχουν νόημα, νιώθει αποσυνδεδεμένο, συναισθηματικά «μουδιασμένο» και πως ότι τίποτα δεν έχει αξία. Αυτό λειτουργεί σαν αμυντικός μηχανισμός απέναντι στην υπερφόρτωση που δέχεται.
Τέλος στο νούμερο επτά βλέπουμε την τελική φάση το πλήρες burnout. Χαρακτηρίζεται από ολοκληρωτική σωματική, πνευματική και συναισθηματική κατάρρευση. Το άτομο δεν μπορεί πλέον να αποδώσει ούτε στα πιο απλά καθημερινά καθήκοντα και απαιτείται άμεση απομάκρυνση από το εργασιακό περιβάλλον και επαγγελματική υποστήριξη.
Πολλές φορές μπορεί να παρουσιάζει έντονη ψυχική κατάρρευση, αδυναμία λειτουργικότητας, σοβαρή απώλεια κινήτρου, αίσθημα κενού και γενική μειωμένη απόδοση σε όλους τους τομείς. Πολλές φορές παρατηρούνται κρίσεις άγχους, καταθλιπτικά συμπτώματα και κοινωνική απόσυρση.
Πως όμως μπορεί να βοηθηθεί ένα άτομο που βρίσκεται στην κατάσταση αυτή της επαγγελματικής εξουθένωσης;
Σύμφωνα με την Ελληνική Οργάνωση Ελευθεροεπαγγελματιών Ειδικευμένων Ιατρών ” SOS ΙΑΤΡΟΙ” υπάρχουν διάφοροι τρόποι για να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο αυτό τους οποίους μπορεί να ακολουθήσει που πάσχει από τον σύνδρομο αυτό.
“Καταρχάς, πρέπει να είμαστε ειλικρινείς με τον εαυτό μας και να αναγνωρίσουμε ότι αντιμετωπίζουμε συμπτώματα επαγγελματικής εξουθένωσης. Καλό θα ήταν να μιλήσουμε στον εργοδότη μας και να τον ενημερώσουμε για τις τρέχουσες δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε. Ίσως να μας προτείνουν να πάρετε κάποιες μέρες άδεια για να επαναφορτίσουμε τις μπαταρίες μας. Αν δε συμβεί κάτι τέτοιο, θα μπορούσαμε να ζητήσουμε μια ή δύο ημέρες άδειας ώστε να έχουμε την ευκαιρία να κάνουμε ένα βήμα πίσω και να επανεκτιμήσουμε την κατάστασή μας.
Θα πρέπει να σκεφτούμε σοβαρά το ενδεχόμενο να κάνουμε διακοπές έτσι ώστε να χαλαρώσουμε πραγματικά.
Πριν επιστρέψουμε, καλό είναι να έχουμε βρει νέους τρόπους για να ανταπεξέλθουμε στη δουλειά μας, οι οποίοι θα μας βοηθήσουν να βρούμε ισορροπία μεταξύ της επαγγελματικής και της προσωπικής μας ζωής. Είναι σημαντικό να δώσουμε προτεραιότητα στην αυτοφροντίδα και να αφιερώσουμε χρόνο στον εαυτό μας. Αυτό μπορεί να είναι τόσο απλό όσο το να κάνουμε διαλείμματα κατά τη διάρκεια της ημέρας ή να πάμε μια βόλτα μετά το μεσημεριανό γεύμα. Σε στιγμές έντονου άγχους, μπορεί να είναι βοηθητικό το να εξασκηθούμε σε διάφορες τεχνικές αναπνοής.
Ενώ βρισκόμαστε στον χώρο εργασίας μας, καλό είναι να θέτουμε τα όριά μας. Οι άνθρωποι όταν πρωτοπροσλαμβάνονται σε μια καινούρια θέση εργασίας τείνουν να λένε “ναι” σε όλα, καθώς θεωρούν ότι είναι απαραίτητο να δείξουν την αξία τους στο αφεντικό τους, με κάθε πιθανή αφορμή. Αυτό είναι κάτι που μπορεί να γίνει επικίνδυνο. Αργά ή γρήγορα, μπορεί να βρεθούμε εν μέσω πάρα πολλών καθηκόντων. Για να λύσουμε αυτό το πρόβλημα, ας μη φοβόμαστε να πούμε “όχι”.
Η γνώση των ορίων μας περιλαμβάνει επίσης ένα καθορισμένο πρόγραμμα εργασίας συγκεκριμένων ωρών. Στο σημερινό περιβάλλον εργασίας από το σπίτι, είναι εύκολο να είστε ευέλικτοι και να εργάζεστε περισσότερες ώρες ή να απαντάτε σε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή μηνύματα μετά το πέρας του ωραρίου εργασίας. Ενώ η απάντηση σε μια κλήση τη νύχτα μπορεί να φαίνεται ακίνδυνη, μπορεί να οδηγήσει σε καταστάσεις που μπορούν να μονιμοποιηθούν.”
Όπως βλέπουμε η κατάσταση αυτή δεν είναι κάτι το απλό, επηρεάζει έντονα τον εργαζόμενο σε διάφορους τομείς της ψυχολογίας του οι οποίοι στο τέλος επηρεάζουν και το συνολικό περιβάλλον της εργασίας του αλλά και της προσωπικής του ζωής αφήνοντας ένα πολύ αρνητικό αντίκτυπο.
Μπορεί στην αρχή να ξεκινάει από κάτι “θετικό” και φυσικά δεν είναι ποτέ κακός ο ενθουσιασμός για κάτι που μας αρέσει και όταν αυτό ειδικά καταφέραμε να το κάνουμε επάγγελμα, τότε είναι ακόμα πιο σημαντικό καθώς χρειάστηκε κόπος και προσπάθεια γ αυτό. Όμως δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι για να είμαστε καλά θα πρέπει να ξέρουμε να βάζουμε όρια όχι μόνο στους άλλους αλλά και στον εαυτό μας γιατί άμα δεν προσέχουμε τον εαυτό μας τότε ποιος θα το κάνει;…
